سابقه تاريخى حجامت به طور خلاصه و احادیث
در مورد سابقه تاريخى حجامت بعنوان يك روش درمانى با توجه به منابع و مآخذ موجود مىتوان گفت دو نظريه وجود دارد.
نظريه اول:
به استناد حديثى از رسول اكرم(ص) كه در نهج الفصاحه نقل گرديده است، حجامت از سنتهاى پيامبران شمرده شده است.
بنابراين حديث و با توجه به اينكه بر اساس اعتقادات اسلامى يكصد و بيست و چهار هزار پيامبر از سوى خداوند تبارك و تعالى براى هدايت بشر فرستاده شدهاند كه اولين آنها حضرت آدم(ع) است، حجامت يك روش درمان دينى است و عمر آن معادل عمر رسالت انسان است.
نظريه دوم:
نظر ديگرى نيز وجود دارد كه معتقد است حجامت در طول تاريخ توسط حكماء ابداع گرديده و جايگزين فصد گشته است.
جرجانى در كتاب ذخيره خوارزمشاهى كه از كتب ارزشمند طبى است مىگويد:
((پيشينگان چون دانستند كه بعضى از مردمان اندر فصلى از فصلهاى سال و اندر هر سالى از سالهاى عمر و اندر هر شهرى از شهرها حاجت باشد بيرون كردن فضله خون از تن و دانستند كه اندر همه فصلهاى سال و اندر همه سالهاى عمر و اندر همه شهرها فصد نشايد كردن تدبير حجامت كردند، تا به وقت خويش به عوض فصد بكار آيد و بدين سبب حجامت را فضيلتى است و بيرون از اين پنج فضيلت ديگر است.)))(24)
صاحب ذخيره در جاى ديگر وقتى كه مىخواهد قواعد تجويز حجامت را بيان نمايد به نقل از ابن ماسويه از جالينوس پيرامون قواعد و زمانهاى مناسب براى انجام حجامت نقل مىكند.
اين مطلب نشانگر اين معنى است كه در زمان جالينوس نيز حجامت بطور كامل متداول بوده است و پشتيبيانى كه به ادعاى ذخيره به جاى فصد تدبير حجامت كردهاند قبل از جالينوس مىزيستهاند. در كتاب بحارالانوار نيز بحثى تحت عنوان جايگزينى حجامت بجاى فصد وجود دارد و تمامى رگهايى كه به جاى فصد آنها بايد از نقاط خاصى حجامت كرد را نام برده است.
اما احاديث در مورد فصد بصورت جداگانه صحبت كرده و قواعد ويژه اى را براى آن مورد توجه قرار داده اند و ما اشاره اى در مورد جايگزينى حجامت براى فصد در احاديث مشاهده نكرده ايم. بلكه هر كدام از اين دو روش را در جايگاه خود كارساز مىدانند.
ولى هر گاه فصد بعنوان روشى كه موجب كاهش خون گردد مورد استفاده واقع شود آن را نفى كرده و حجامت را براى فصد كردن ترجيح دادهاند.
به هر حال بر اساس نظريه دوم نيز سابقه تاريخى حجامت به پيش از اسلام بر مىگردد و سابقهاى چند هزار ساله دارد.
سابقه حجامت در ايران
در كشور ايران نيز حجامت سابقهاى ديرينه دارد. دلايل فراوانى وجود دارد كه قبل از اسلام در ايران حجامت وجود داشته به نحوى كه در زمان خلافت عباسى در جامعه ايران رايج بوده و هارون الرشيد به توصيه يكى از حجامهاى ايرانى حجامت كرده و از مرگ نجات يافته است.(25)
همچنين ساير دانشمندان طب در ايران - مانند جرجانى و حكيم محمد بن زكرياى رازى و ديگران همه از حجامت بهره گرفتهاند، و از آن پس نيز حجامت در فرهنگ جايگاه ويژهاى داشته است. و بعنوان يك سنت مؤكد جزء اعتقادات مردم بوده است.
و بزرگسالان در حمام حجامت مىنمودهاند، و در بهاران كودكان خود را ملزم به انجام حجامت مىكردهاند.
بزرگسالان و افراد دانشمند بر اساس توصيه رسول اكرم(ص) كه مىفرمايد (نعم العيد عيد الحجامة) بهترين عيد و دوره حجامت است عيد خون مىگرفتند و روز مشخصى از سال را براى اينكار تعيين مىكردند.
اين روند ادامه داشت تا اينكه در سال 1334 و هم زمان با وضع قانون نظارت بر درمان به شكل گسترده اى با حجامت مبارزه شد و ژاندارمها حجامتگران را در سراسر كشور دستگير مىكردند و بدين ترتيب اين سنت الهى پرسابقه از روند رفتارهاى سنتى جامعه خارج گرديد. تنها در مناطقى از كشور كه تحت تسلط كامل دولت نبود اين سنت اجرا مىشد و مردم بيماريهاى خود را بوسيله آن مداوا مىكردند. و بهمين منوال وضعيت ادامه داشت تا در سال 1365 در جمعى كه به انگيزه كشف يك راه درمانى ساده فراگير و ارزان قيمت و بدون نياز فنى و به منظور ارائه يك روش درمانى پيشگيرانه تشكيل شده بود اين سنت پيشنهاد و مورد توجه و تحقيق قرار گرفت و پس از آن در سال 1368 در قالب مؤسسه تحقيقات حجامت ايران به ثبت رسيد.
منبع: http://www.ghadeer.org
امام صادق(ع): از موضع حجامت، غیر سموم بدن چیزی خارج نمی شود...
امام صادق (ع) میفرمایند:
حجامت برای طفل، مانند هرس است برای درخت.
حجامت اطفال به ویژه اگر متوالی و منظم صورت گیرد، می تواند کودکان امروز و بزرگسالان فردا را سالمتر، تواناتر و با استعدادتر نماید.
واقعه آسمان هفتم
رسول اكرم (ص) در حديث شب معراج مىفرمايد: وقتى كه به آسمان هفتم صعود داده شدم هيچ ملكى از ملائك از من گذر نكردند مگر اينكه گفتند اى محمد (ص( حجامت كن و امتت را به حجامت كردن و خوردن سياه دانه (34) و قسط امر بفرما.
در اين حديث پيامبر اسلام فضايى كه از شرايط حاكم بر آسمان هفتم ترسيم مىفرمايد فوق العاده حائز اهميت و استثنايى است و اين نشاندهنده عظمت و نقش مهم حجامت و سياه دانه است و براى كسانى كه اندك اعتقادى به وحى و الهام و مقامات معنوى و از حداقل درك مفاهيم اعتقادى برخوردارند تنها همين حديث كفايت مىكند كه اهميت اين سنت الهى را درك نموده و به آن توجه نمايند.
امام رضا (ع) مىفرمايد: رسول خدا (ص) فرمود: اگر در چيزى شفا وجود داشته باشد پس در نشتر (تيغ) حجام است و يا در شربتى از عسل.(36)
در حديثى ديگر به نقل سلسله روات از رسول اكرم (ص) آوردهاند كه (((اگر در آنچه خود را با آن درمان مىكنيد خير و منفعتى باشد پس در نشتر حجام است، و يا در شربتى از عسل و...))) اين حديث با كمى اختلاف در كلمات به شيوههاى مختلف تكرار گرديده است.(37)
امام باقر (ع) مىفرمايد: بهترين چيزى كه مىتوانيد خود را با آن درمان كنيد حقنه، ريختن دارو در بينى، حجامت و حمام است.(38)
جابربن عبدالله وقتى مقنع را در حال بيمارى عيادت كرد گفت: من آرام نگيرم تا تو را حجامت كنم چرا كه از رسول خدا (ص) شنيدم كه فرمود همانا در حجامت شفا و درمان است.(39)
حجامت پيشگيرى كننده بيماريها
چند روايت وجود دارد كه محتواى آن نشاندهنده اثرات پيشگيرى كننده حجامت در بيماريهاست و نشان مىدهد كه اگر چنانچه حجامت انجام شود از بروز بيمارىها جلوگيرى مىشود.
در اين روايات زمان پيشگيرى از بيمارى به وسيله حجامت يكسال مطرح شده است.
روايتى است كه امام (ع) فرمود: حجامت در روز سه شنبه از هفدهم هر ماه قمرى صحت بخش بيمارى يكسال است.(40) و در حديثى ديگر از پيامبر (ص) نقل است: كه حجامت در روز سه شنبه هفدهم ماه داروى بيمارى يكسال است.(41)
همچنين در حديثى ديگر مىفرمايد: حجامت در هفدهم، نوزدهم و بيست و يكم ماه داروى بيماريهاى يكسال است.(42)
امام صادق (ع) مىفرمايد حجامت كنيد قبل از اينكه غليان خون شما را بكشد.
حجامت داروى بيماريهاى خون
احاديث ديگرى كه پيرامون اثر درمانى حجامت بصورت كلى صحبت ميكند احاديثى است كه حجامت را داروى بيماريهاى خون مىشمردند.
در اين احاديث بيماريها به سه دسته كلى تقسيم گرديدهاند كه عبارتند از خون، مره (صفرا) و بلغم، داروى بيمارى خون حجامت، داروى بيمارى مره مسهل و داروى بلغم حمام شمرده شده است.
پيامبر اكرم (ص) در حديثى مىفرمايد: بيمارى سه دسته است و درمان نيز سه نوع و اما بيمارى شامل مره و بلغم و خون است پس داروى خون حجامت است و داروى مره مسهل و داروى بلغم حمام است.(43)
اين حديث در جاى ديگرى نيز تكرار گرديده و روزهاى مناسب براى حجامت را نيز توضيح داده است.(44)
حجامت داروى بيماريهاى پوستى
احاديثى كه درمان بيماريهاى خاصى را نام بردهاند بيماريهاى را ذكر كردهاند كه در اين مقاله با استفاده از احاديث نوع درمانها را موضوع بندى نموده و مطرح مىكنيم.
در حديثى از امام صادق (ع) بثورات پوستى را از نياز به حجامت ذكر كرده است.(45)
در حديثى ديگر كه امام (ع) اثر حجامت سر در بيماريها را نقل مىكند مىفرمايد حجامت سر جذام و برص (وتيليگو) را درمان مىكند.(46)
از امام صادق (ع) روايت است كه مردى از خارش پوست نزد ايشان شكايت كرد. حضرت فرمود: سه بار حجامت كن در پاهايت بين پى پشت پا تا زانو. اينكار را انجام داد و خارشهاى پوستى مرتفع گرديد. فرد ديگرى نيز در همين مورد نزد حضرت شكايت كرد، حضرت فرمود: يك مرحله پشت پاهايت را در يكبار يا سه بار حجامت كن انشاءاله بهبود مىيابى.(47)...
در حديث ديگرى نقل است كه مردى از خارش پوست نزد امام صادق (ع) شكايت كرد حضرت از او سئوال كرد آيا شربت نوشيدهاى گفت: بلى سپس سئوال كرد فصد رگ كردهاى پاسخ داد بلى لكن بهبود نيافتهام پس فرمود سه بار از هر دو پايت بين پى پشت پا تا زانو حجامت بگير پس اينكار را كرد و بهبود يافت.(48)
حجامت داروى سردرد و درد اندامها
امام صادق (ع) مىفرمايد حجامت سر شفاى هفت بيمارى است... كه سردرد و كسالت و خواب آلودگى جزء آن بيماريها شمرده شده است.(49)
در حديث ديگرى ابن عباس نقل مىكند كه رسول خدا (ص) در حاليكه محرم بود براى رفع سردرد از سرش حجامت كرد.(50)
امام صادق (ع) مىفرمايد: شخصى به رسول خدا (ص) از دردى كه در سينه داشت شكايت كرد، حضرت فرمود: از قرآن طلب استشفا كن و اضافه كرد خداى عزوجل مىفرمايد: قرآن شفاى سينه و آنچه در سينه هاست - و نبى اكرم (ص) فرمود شفاى امت من در سه چيز است آيهاى از كتاب خدا يا جرعهاى از عسل و يا نشتر حجام.(51)
حجامت و غليان خون
در حديثى كه در بخش پيشگيرى نقل شد آمد حجامت كنيد قبل از اينكه غليان خون شما را بكشد و در حديث ديگرى از رسول خدا (ص) نقل مىكند... وقتى كه خون بر هر يك از شما غلبه كرد حجامت كند در هر روزى كه ميسر شد و آية الكرسى را بخواند و از خداوند طلب خير كند و بر محمد صلوات بفرستد.(52)
امام رضا (ع) مىفرمايد حجامت بين دو كتف براى رفع خفقانى كه از امتلاء و حرارت ايجاد گرديده است منفعت دارد.(رساله ذهبيه)
حجامت و اطفال
امام صادق (ع) مىفرمايد وقتى كه طفل به چهار ماهگى رسيد هر ماه وى را در موضع نقره (گودى گردن) حجامت كنيد كه اين كار باعث حذف لعاب بدن و كاهش حرارت سر و بدن طفل مىگردد.
اين حديث در كتب كافى و وسائل الشيعه نيز نقل گرديده است.(53)
حجامت و تقويت عقل و حافظه
امام صادق (ع) به نقل از پدران خود مىفرمايد: كه اميرالمؤمنين (ع) فرمود: بدرستيكه حجامت بدن را صحت مىبخشد و موجب افزايش عقل مىگردد.(54)
حضرت اميرالمؤمنين (ع) در چهارصد دستورى كه موجب اصلاح دين و دنياى مؤمن مىگردد حجامت را موجب صحت بدن و افزايش عقل شمرده است.(55)
و همچنين امام صادق (ع) در حديثى ديگر مىفرمايد: حجامت عقل را افزايش مىدهد و موجب افزايش قدرت حافظه مىگردد.(56)
حجامت و بيماريهاى روان
امام صادق (ع) در حديثى مىفرمايد: حجامت در سر شفاى هفت بيمارى است كه از آن جمله بيمارى جنون نيز نام برده شده است.(57)
لازم به توضيح است كه نقش حجامت در درمان بيماريهاى روانى به صورت بسيار مفصلى در كتب طب سنتى مانند قانون در طب نوشته شيخ الرئيس ابوعلى سينا و ساير كتب آمده است كه چون در اين كتاب فقط روايات مربوط به حجامت نقل مىگردد از ذكر آنها خوددارى مىشود. انشاءالله در جلد ديگر نظرات حكماى طب سنتى پيرامون حجامت بطور مستقل نقل مىگردد.
حجامت و افزايش بينايى
در رواياتى كه پيرامون نقش حجامت در بينايى بيان گرديده است، به نقل از رسول خدا (ص) آمده است: بهترين عيد عيد حجامت است، كه چشم را جلا مىبخشد و بيمارى را مىزدايد.(58)
در روايت ديگرى از امام صادق (ع) نقل است كه هر كس حجامت كند و به خون اولين محجمه (شاخ حجامت) خود نگاه كند از آبريزش چشم ايمن مىگردد تا حجامت ديگر فرا برسد.(59)
و همچنين در حديثى كه حجامت سر را شفاى هفت نوع بيمارى شمرده است - نابينايى چشم را يكى از بيماريهايى دانسته است كه با حجامت سر درمان مىگردد.(60)
حجامت دافع سم از بدن
حضرت على (ع) فرمود: يهود نزد زنى يهوديه بنام عبده آمدند و گفتند تو مىدانى كه محمد (ص) پشت بنى اسرائيل را شكسته و يهوديت را ويران كرده: همه اشراف يهود اين زهر را آماده كردهاند به نرخ گرانى و مزد شايانى بتو مىدهند كه اين گوسفند را با آن زهرآگين كنى و به او بخورانى. عبده آن گوسفند را بريان كرد و همه رؤساى بنى اسرائيل را به خانه خود دعوت نمود و نزد رسول خدا (ص) آمد و گفت يا محمد تو خود ميدانى چه مرا مىبايد.
همه رؤساى يهود به منزل من آمدهاند تو هم با يارانت مرا سرافراز فرما.
رسول خدا (ص) همراه على (ع) و ابودجانه و ابوايوب و سهل بن حنيف و جمعى از مهاجرين به منزل او آمدند و چون وارد شدند و گوسفند بريان را آوردند يهوديان بينىهاى خود را با پشم بستند و به پا ايستادند و به عصاهاى خود تكيه زدند.
رسول خدا (ص) فرمود بنشينيد گفتند: پيغمبرى كه به ديدن ما آيد ما به خود اجازه نشستن نمىدهيم، بد داريم كه نفس ما به او برسد و او را آزار دهد دروغ (گفتند گذاشتند كتف شانه كه گوسفند به سخن در آمد و گفت دست بازدار اى محمد و مرا نخور من مسمومم رسول خدا (ص) عبده را خواست و فرمود: براى چه مرتكب اين عمل شدى گفت با خود گفتم اگر پيغمبر است به او زيانى نمىرسد و اگر دروغگو يا جادوگر است قوم خود را از دست او راحت كردم.
جبرئيل (ع) فرود آمد و گفت خدا سلام مىرساند و مىفرمايد: بگو بنام خدا آن نامى كه هر مؤمنى او را بدان مىنامد و هر مؤمنى بدان عزيز است و به نور اوست كه آسمانها و زمين بدان تابنده شده است و به توانايى اوست كه هر جبار عنيد براى آن خاضع است و هر شيطان متمرد برايش سربزير است از شر زهر و جادو و هر بدى بنام خداى والا و ملك يكتايى كه جز او معبود حقى نيست و فرو فرستاد از قرآن آنچه براى مؤمنان شفا و رحمت است و بيفزايد ستمكاران را جز زيان پيامبر. آن را گفت و به ياران خود هم تلقين كرد و فرمود همه بخوريد و سپس دستور عمل حجامت دادند.(61)
حجامت يا روشهاى درمانى ديگر
در حديثى نقل است كه گروهى از ياران خدمت رسول خدا (ص) رسيدند و گفتند يا رسول الله در همسايگى ما كسى است كه از دل درد شكايت دارد اجازه مىفرمائيد كه او را مداوا كنيم فرمود به چه وسيلهاى مداوايش خواهيد كرد؟ گفتند: مردى يهودى در اينجا وجود دارد كه اين بيمارى را درمان مىكند فرمود چگونه؟
گفتند شكم را مىشكافد و چيزى را از آن خارج مىكند. رسول خدا (ص) مانع گرديد.
اين افراد براى بار دوم و سوم مراجعه كردند و خواستار معالجه همسايه با همين روش درمانى شدند رسول خدا (ص) فرمود: هر كارى مىخواهيد بكنيد و ايشان مرد يهودى را دعوت كردند.
مرد يهودى شكم بيمار را شكافت و مقدار زيادى گل و لاى از آن خارج ساخت و سپس شكمش را شست و دوخت و زخم آنرا مداوا كرد و بيمار بهبود يافت.
وقتى اين خبر را به پيامبر (ص) دادند فرمود كسى كه بيماريها را خلق كرده است براى آن درمان نيز قرار داده و بهترين درمان حجامت است و فصد و سياه دانه يعنى شونيز.
دقت در روايات به ويژه روايت اخير نشان ميدهد كه حجامت از اهميت ويژهاى برخوردار است و حتى در شرايطى كه ابزار فنى مناسبى نيز براى درمان موجود بوده است رسول اكرم (ص) از بكار بردن آن اكراه داشته و تأكيد مىفرمايد تا مردم از روش درمانى الهى استفاده كنند.
حجامت داروى تمام بيماريها
روايات ديگرى هستند كه حجامت را داروى تمام بيماريها دانستهاند در حديثى رسول اكرم (ص) مىفرمايد: حجامت داروى تمام بيماريهاست.
در حديث ديگرى رسول خدا (ص) مىفرمايد: حجامت سر شفاى تمام بيماريهاست (62)...
امام صادق (ع) مىفرمايد: در حجامت روز يكشنبه شفاى تمامى بيماريها نهفته است.(63)
در حديث ديگرى به نقل سلسله روات از امام صادق (ع) نقل مىشود كه ايشان از گروهى گذر كردند كه حجامت مىنمودند فرمودند: چه ميشد اگر حجامت خود را تا غروب يكشنبه به تأخير مىانداختيد كه اگر چنين مىكرديد تمامى بيماريها از شما فرو مىريخت و دور ميشد.(64)
و همچنين در حديث ديگرى امام صادق (ع) مىفرمايد: حجامت در روز دوشنبه در آخر روز بيمارى را از بدن دور ميسازد دور ساختنى.(65)
در روايت ديگرى به نقل از سلسله روات نقل است كه معتب بن مبارك مىگويد: كه بر امام صادق (ع) وارد شدم در روز پنجشنبه و ديدم كه حجامت مىفرمود به ايشان گفتم اى فرزند رسول خدا در روز پنجشنبه حجامت مىكنيد؟ فرمود بلى هر كس از شما بخواهد حجامت كند در روز پنجشنبه حجامت كند چرا كه در تمامى شبهاى جمعه خون از ترس قيامت پراكنده مىشود و به جايش بر نميگردد تا شب پنجشنبه و فرمود هر كس در آخرين پنجشنبه ماه در اول روز حجامت كند بيمارى از وى جدا مىشود جدا شدنى.(66)
در روايت ديگرى از امام باقر (ع) نقل است كه رسول خدا (ص) فرمود حجامت سر شفاى تمامى بيماريهاست به جز مرگ.(67)
حجامت در ايام هفته
احاديث و روايات فراوانى پيرامون در ايام هفته وجود دارد كه در برخى از روزهاى هفته توصيه به انجام حجامت نموده لكن پيرامون انجام حجامت و يا نهى حجامت در آن روز دليلى نياورده است.
ما بلحاظ اعتقاد شديد به اينكه حتماً در متن دستورات دينى و احاديث منقول از رسول اكرم (ص) و ائمه عليهم السلام حكمتى وجود دارد با دقت و ريزبينى نكات لازم را مورد توجه قرار داده و در فرازى از متن مطرح ساختهايم.
بر اين اساس تمامى احاديثى كه پيرامون انجام حجامت در ايام هفته نقل گرديده است را بصورت مستقل بيان مىكنيم.
حجامت در روز شنبه
امام موسى كاظم (ع) مىفرمايد: رسول خدا (ص) فرمود هر كس مىخواهد حجامت كند در روز شنبه حجامت كند.(68)
در روايت ديگرى به نقل از سلسله روات از امام صادق (ع) نقل مىكند كه از امام (ع) پيرامون حجامت در روز شنبه سؤال كردم فرمود ضعيف مىكند.(69)
در حديث ديگرى كه همين شخص از امام صادق (ع) نقل مىكند طلحةبن زيد توضيح داده است كه ضعفى در بدن دارد. در اين حديث طلحة بن زيد مىگويد از امام صادق(ع) پيرامون حجامت در روز شنبه سؤال كردم حضرت فرمود موجب ضعف مىگردد: گفتم چگونه علت ضعف و كمى قوت بدنم را مرتفع سازم؟ فرمود: گلابى شيرين را به همراه هستهاش بخور به درستى كه ضعف را از بين مىبرد و معده را مداوا و پاك مىسازد.
دقت در اين حديث نشان مىدهد كه ضعف اشاره شده در حجامت روز شنبه به دليل انجام حجامت در روز شنبه نيست همچنانكه در حديث قبل رسول اكرم (ص) فرموده است در روز شنبه حجامت كنيد. بلكه اين ضعف ايجاد شده در اين روز براى طلحة بن زيد بوده كه از ناراحتى معده رنج مىبرده است. و بر اين اساس براى رفع ضعف ايجاد شده توصيه مىفرمايد كه گلابى ميل نمايد.
حجامت در روز يكشنبه
امام صادق (ع) مىفرمايد: حجامت در روز يكشنبه موجب شفاى تمامى بيماريهاست.(70)
در حديث ديگرى ذكر گرديده است كه امام صادق (ع) از گروهى گذر مىكرد كه حجامت مىكردند فرمود چرا حجامت خود را تا غروب يكشنبه به تأخير نمىاندازيد كه اگر چنين كنيد موجب دفع بيماريها مىشود.(71)
و در حديث ديگرى امام جعفر صادق (ع) مىفرمايد روزه دار در غير ماه رمضان هر وقت خواست حجامت كند ولى در اين ماه فشار به بدن خود نياورد و خون دفع نكنيد مگر اينكه خون به شما غلبه كند. و اما ما در ماه رمضان در شب حجامت مىكنيم و در روز يكشنبه و دوستان ما در روز دوشنبه حجامت مىكنند.(72)
حجامت در روز دوشنبه
در حديثى به نقل از امام صادق (ع) آمده است: جماعت در روز دوشنبه در انتهاى روز موجب دفع بيمارى از بدن مىگردد دفع شدنى.(73)
و در حديث ديگرى از امام رضا(ع) نقل مىكند كه فرمود حجامت در روز دوشنبه از آن ماست و حجامت روز سه شنبه براى بنى اميه.(74)
حجامت روز سه شنبه
از امام صادق (ع) روايت است كه جماعت در روز سه شنبه در هفدهم هلال ماه درمان بيماريهاى يكسال است.(75)و در روايت ديگرى از رسول اكرم (ص) نقل است كه فرمود حجامت در روز حجامت در روز سه شنبه هفده روز گذشته از ماه درمان بيمارى يكسال در حديثى ديگر ابن جمهور از حمران نقل مىكند كه امام صادق (ع) فرمود مردم در چه چيزى اختلاف نظر دارند؟ عرض كردم فكر مىكنند كه حجامت در روز سه شنبه بهتر است. فرمود چه دليلى بر اين اعتقاد دارند؟ عرض كردم فكر مىكنند روز سه شنبه روز خون است، فرمود راست مىگويند، پس بايد سعى كنند كه خون در اين روز غلبه نكند. اما بدانند كه در روز سه شنبه ساعتى هست كه اگر حجامت در آن ساعت انجام گيرد خون قطع نمىشود تا بميرد يا هر چيزى كه خدا بخواهد.(76)
در روايت ديگر نيز به همين نكته اشاره كرده و مىفرمايد... هر كس مىخواهد حجامت كند در روز سهشنبه حجامت كند اما در اين روز ساعتى است كه خونها ريخته ميشود.(77)
حجامت در روز چهارشنبه
پيرامون حجامت در روز چهارشنبه احاديث گوناگونى وجود دارد كه افراد مختلف بر حسب اينكه به كداميك از احاديث دسترسى داشته باشند آنها را مورد توجه قرار مىدهند.
در اين پژوهش مجموعه احاديث در دسترس جمع آورى گرديده و دسته بندى شده و دلايل و شرايط انجام و يا نهى حجاست در روز چهارشنبه ذكر گرديده است.
در حديثى به نقل از سلسله روات عمرو بن اسلم مىگويد: موسى بن جعفر (ع) را ديدم كه تبدار بود و در روز چهارشنبه حجامت كرد و تب ايشان بر طرف نشد و در روز جمعه حجامت كرد و تب ايشان مرتفع گردد اين حديث از طرق مختلف نقل شده است.(78)
نهى حجامت در روز چهارشنبه
رواياتى وجود دارد كه در آن حجامت در روز چهارشنبه نهى گرديده است در اين روايات دليلى براى نهى حجامت در اين روز نيامده است.
در مجالس الصدوق در مناهى النبى (ص) نقل مىكند رسول اكرم (ص) از حجامت در روز چهارشنبه نهى فرموده است.(79) و همچنين در روايت ديگرى مىفرمايد: كه ايشان اكراه داشت از اينكه انسان در روز چهارشنبه و يا روز شنبه حجامت كند و مىفرمود: لك و پيس در بدنش نمودار مىشود.(80)
در روايت ديگرى به نقل از حضرت على (ع) مىفرمايد: رسول خدا (ص) فرمود: هر كس در روز چهارشنبه حجامت كند و موجب لكه سپيدى در صورت (لك و پيس) مىشود كسى جز خود را ملامت نكند.(81)
نهى حجامت در روز چهارشنبه (دليل اول)
يك دسته از روايات براى نهى حجامت در روز چهارشنبه دليلى را نقل كردهاند و گفتهاند چون روز چهارشنبه روز خلفت جهنم است و روز نحس مستمر است نبايد حجامت انجام گيرد.
روايتى است كه رسول خدا (ص) فرمود: از حجامت و نوره كشيدن در روز چهارشنبه پرهيز كنيد به درستى كه روز چهارشنبه روز نحس مستمر است و در آن روز جهنم خلق شده است....(82)
در حديثى ديگر ابى بصير از امام صادق (ع) نقل مىكند از پدرانش كه اميرالمؤمنين (ع) فرمود: از حجامت كردن و نوره كشيدن در روز چهارشنبه خوددارى كنيد به درستى كه روز چهارشنبه روز نحس مستمر است و جهنم در آن روز خلق شده است.(83)
در حديث الاربعه مائه اميرالمؤمنين (ع) مىفرمايد: از حجامت در روز چهارشنبه خوددارى كنيد، چرا كه روز چهارشنبه روز نحس مستمر است و روزى است كه جهنم خلق شده است.(84)
نهى حجامت در روز چهارشنبه (دليل دوم)
دومين دليل براى نهى حجامت در روز چهارشنبه اين است كه مىترسند مبادا جاى حجامت سبز شود (چرك كند) در حديثى احمد بن عامر الطائى مىگويد شنيدم امام رضا عليه السلام مىفرمايد روز چهارشنبه روز نحس مستمر است و هر كس در آن روز حجامت كند خوف آن مىرود كه محل حجامتش سبز شود و هر كس در اين روز نوره بكشد ترس اين است كه بدن او دچار لك و پيس گردد.(85)
صاحب جواهر الكلام در مورد حجامت در روز چهارشنبه مىگويد و اما روز چهارشنبه روز نحس مستمر است و روز فتح و پيروزى بنى عباس است و هر كس در آن روز حجامت كند ترس اينكه محل حجامتش سبز شود وجود دارد و هر كس در آن روز نوره بكشد ترس اينكه بدن وى دچار لك و پيس گردد وجود دارد به ويژه اينكه اگر در آخرين چهارشنبه از ماه انجام شود.(86)
نهى حجامت در روز چهارشنبه (دليل سوم)
سومين دليل براى نهى حجامت در روز چهارشنبه آنست كه هرگاه مادرى در دوران قاعدگى باردار شده و نطفه فرزند در دامن حيض بسته گردد؛ اين افراد نبايد در چهارشنبه حجامت كنند.
در حديثى يعقوب بن يزيد از بعضى از اصحاب نقل مىكند كه گفت بر امام على النقى (ع) وارد شدم در روز چهارشنبه و ايشان حجامت مىفرمود: به حضرت عرض كردم كه اهل حرمين از رسول خدا (ص) روايت مىكنند كه فرمود هر كس در روز چهارشنبه حجامت كند و بدن او لك و پيس بگيرد ملامت نكند مگر خويشتن را حضرت فرمود دروغ مىگويند، اين بيمارى دچار كسى مىشود كه مادرش وى را در دوران قاعدگى باردار شده باشد.(87)
در حديث ديگرى شعيب عقرقوفى نقل مىكند كه در روز چهارشنبه بر امام اباالحسن (ع) وارد شدم در زندان در حاليكه حجامت مىفرمود عرض كردم امروز روزى است كه مردم مىگويند هر كس امروز حجامت كند دچار لك و پيس مىگردد و ايشان فرمود اين ترس براى كسى است كه مادرش در حال حيض وى را باردار شده باشد.(88)
شرايط انجام حجامت در روز چهارشنبه
با توجه به رواياتى كه نقل شد آيا بطور كلى مىتوان در روز چهارشنبه حجامت كرد يا خير؟ موضوعى است كه در اين بخش به ترتيب ذيل جمع بندى مىشود:
1- روز چهارشنبه روز نحس مستمر است و انجام حجامت هر كارى خيلى خوب نيست.
2- حجامت در روز چهارشنبه براى كسانى نامناسب است كه شكل گرفته در دامن حيض هستند.
3- حجامت در روز چهارشنبه موجب سبز شدن جاى حجامت (عفونت) نمىشود.
4- اگر خون بر كسى غلبه كرد در روز چهارشنبه هم مىتواند حجامت كند فقط آيت الكرسى بخواند و صلوات بر پيامبر و آل او بفرستد و از خداوند طلب خير كند.
5- از محتواى احاديث چنين بر مىآيد كه حتى متولدين دامن حيض هم به شرط قرائت آيت الكرسى مىتوانند در روز چهارشنبه حجامت كنند.
به نقل از سلسله روات محمد بن احمدالدقاق گفت نامهاى نوشتم به ابى الحسن ثانى امام رضا (ع) و از ايشان پيرامون حجامت در روز چهارشنبه سئوال كردم حضرت نوشت هر كس در روز چهارشنبه حجامت كند برخلاف آنچه فال بد مىزنند از تمامى آفات و بليات مصون است و جاى حجامت ايشان هم سبز نمىشود.(89)
حجامت در روز پنجشنبه
مجموعهاى احاديث و رواياتى كه پيرامون حجامت در روز پنجشنبه آمده است نشان مىدهد كه روز پنجشنبه بهترين روز هفته براى حجامت است.
به نقل از سلسله روات بكربن صالح جعفرى مىگويد: شنيدم از امام رضا (ع) كه فرمود: ناخنهايتان را روز سه شنبه بگيريد و روز چهارشنبه استحمام كنيد، حجامت مورد نيازتان را در روز پنجشنبه انجام دهيد و روز جمعه خود را به بهترين عطرها معطر سازيد. اين حديث در كتب گوناگون تكرار شده است.(90)
در حديث ديگرى معتب بن مبارك مىگويد بر امام صادق عليه السلام وارد شدم در روز پنجشنبه و ايشان حجامت مىفرمود عرض كردم اى پسر رسول خدا(ص) در روز پنجشنبه حجامت مىكنيد فرمود بلى هر كس كه مىخواهد حجامت كند در روز پنجشنبه حجامت كند به درستى كه در كل شبهاى جمعه خون از ترس قيامت از جاى خود فرار مىكند و به جاى خود بر نمىگردد تا شب پنجشنبه و حضرت فرمود هر كس در آخرين پنجشنبه ماه در اول روز حجامت كند موجب دفع بيمارى وى مىگردد دفع شدنى.(91)
همچنين در حديث ديگرى امام صادق(ع) مىفرمايد: خون در روز پنجشنبه در موضع حجامت جمع مىشود و زمانى كه خورشيد غروب كرد متفرق مىگردد. بنابراين از حجامت خود قبل از ظهر بهرهبگير.
در حديث ديگرى نقل مىكند كه...هر كس مىخواهد حجامت كند مستحب است در روز پنجشنبه حجامت كند و نهى شده است از نوشيدن دارو در اين روز.(92)
حجامت در روز جمعه
حجامت روز جمعه بطور كلى نهى گرديده است و احاديث جمعه را روز مناسبى براى انجام حجامت نمىدانند. دليلى كه جهت اكراه اين روز براى حجامت ذكر شده اين است كه ساعتى در روز جمعه وجود دارد كه اگر زمان انجام حجامت انسان مقارن آن ساعت باشد حجامت كننده مىميرد.
در احاديث ديگرى آمده است كه ديده است امام صادق(ع) حجامت مىكردهاند و حجامت روز جمعه را در صورتى كه هم زمان با ظهر باشد ممنوع كردهاند از اين احاديث معلوم مىشود كه علت حجامت در روز جمعه اين است كه مبادا ساعت انجام آن مقارن ظهر گردد.
ولى ساعت ممنوعيت حجامت در روز جمعه وقت ظهر است. در هر صورت هر كس بخواهد در روز جمعه در فرصتى غير از ظهر نيز حجامت كند بايد آيت الكرسى را بخواند و حجامت كند.
در مجالس الصدوق در مناهى النبى(ص) حضرت حجامت در روز چهارشنبه و جمعه را نهى مىفرمايد. همچنين در حديث ديگرى رسول خدا(ص) از حجامت و نوره در روز چهارشنبه نهى مىكند مىفرمايد: در روز جمعه ساعتى است كه كسى در آن حجامت نكند مگر اينكه بميرد اين حديث تكرار شده است.
المتهجد از نبى گرامى اسلام(ص) نقل مىكند كه خير و شر در روز جمعه چند برابر مىشود و لازم است كه انسان به غير خود در اين روز بيافزايد و از بدى دورى نمايد و حجامت در اين روز مكروه است.(93)
در حديث ديگرى رسول خدا(ص) ضمن اينكه از حجامت و نوره كشيدن در روز چهارشنبه و جمعه نهى مىكند مىفرمايد: در روز جمعه ساعتى است كه كسى در آن حجامت نكند مگر اينكه بميرد.(94)
مفضل بن عمر نقل مىكند كه بر امام صادق(ع) وارد شدم در روز جمعه در حالى كه حجامت مىكرد فرمود: آيا آية الكرسى نخواندهاى و نهى فرمود از حجامت در وقت ظهر در روز جمعه(95)
در حديث ديگرى به نقل از سلسله روات امام صادق(ع) مىفرمايد: در روز جمعه هنگام ظهر حجامت نكنيد. و هر كس در روز جمعه هنگام ظهر حجامت كند و دچار مشكلى گردد كسى جز خود را ملامت نكند. (96)
حجامت اضطرارى
زمانى كه نياز به حجامت شدن يافت و انسان در وضعيت اضطرارى قرار گرفت در اولين فرصت موجود مىتواند حجامت كند در اين حالت حتماً بايد آية الكرسى را بخواند و حجامت خود را شروع كند، و صدقه بدهد.
از امام صادق(ع) روايت است كه فرمود: آية الكرسى بخوان و هر روز كه خواستى حجامت كن و صدقه بده(97)
در حديث ديگرى است كه نقل مىكند ابا ابراهيم(ع) را ديدم كه در روز جمعه حجامت مىفرمود عرض كردم فداى تو گردم در روز جمعه حجامت مىكنيد؟! فرمود زمانى كه خون بر تو غلبه كرد چه در شب و چه در روز آية الكرسى بخوان و حجامت كن.(98)
رعايت ساعات، روزها، ماهها و فصلهاى مناسب براى حجامت
يكى از مباحثى كه در حجامت بايد مورد توجه قرار گيرد رعايت بهترين فرصتهاى توصيه شده براى انجام حجامت است.
اين مبحث كه بسيار حائز اهميت مىباشد نشان دهنده قانونمندى ويژهاى است كه بر حجامت حاكم است و نگرش جديدى را براى جهان طب و درمان ايجاد مىكند.
بر اساس اين قانونمندى ارتباط تنگاتنگى بين جاذبه خورشيد و ماه و بدن انسان وجود دارد كه تأثيرات آن براى انتخاب فرصت حجامت تعيين كننده است به نظر مىرسد جهان طب بايد روى اين نكته توجه ويژهاى داشته باشد و از اين طريق مجموعه تأثير فلكى بر بدن انسان را درك نموده و با رعايت ساعات و روزهاى مناسب نقش عمده تأثيرات جاذبه خورشيد و ماه بر انسان را درك نمايد.
در اين مبحث كه از مقالات حساس اين كتاب است به ذكر روايات و احاديث پيرامون فرصتهاى مناسب يا مناسبترين فرصتها براى انجام حجامت مىپردازيم.
ساعات مناسب براى حجامت ساعات اول روز
ساعات مناسب براى حجامت ساعات دوم و سوم از صبح پس از طلوع خورشيد و ساعات نزديك غروب ذكر گرديده است.
مرحوم مجلسى(ره) در بيانى ابراز داشته است كه مناسبترين ساعت براى حجامت در روز ساعت دوم و سوم از روز است.
صاحب ذخيره خوارزمشاهى نيز مىگويد:(((بهترين ساعت براى حجامت ساعات دويم و سيم از روز است))).(99)
امام صادق(ع) مىفرمايد: حجامت در پنجشنبه آخر ماه در اول روز موجب دفع بيمارى از بدن مىگردد.(100)
ساعات آخر روز
در حديث ديگرى از امام صادق(ع) مىفرمايد: هر گاه اراده كرديد كه حجامت كنيد در آخر روز حجامت كنيد(101)حديث ديگرى نقل است كه امام صادق(ع) از كنار گروهى گذر مىكرد در حالى كه حجامت مىكردند فرمود چه مىشد اگر حجامت خود را تا غروب خورشيد يكشنبه تأخير مىانداختيد. در اين صورت بيمارى شما فرو مىريخت.(102)
در حديث ديگرى امام صادق(ع) فرمود: حجامت روز دوشنبه در آخر وقت موجب جدائى بيمارى از بدن مىگردد.
روزهاى مناسب در ايام ماه قمرى
رواياتى كه روزهاى مناسب با بهترين روزها از ايام ماه قمرى بيان كردهاند رواياتى هستند كه بيشتر روزهاى هفدهم، نوزدهم و بيست و يكم و در رواياتى روزهاى نوزدهم و بيست و يكم و در روايتى روز هفدهم ماه به تنهايى و در روايتى ديگر دوازدهم تا پانزدهم ماه مورد توجه قرار دادهاند.
همچنين در روايتى روز هفتم از ماه حزيران (تيرماه) براى انجام حجامت سفارش شده و امام فرموده است: در صورت عدم انجام حجامت در چنين روزى روز چهاردهم انجام مىشود.
متن روايات بدين ترتيب است. المكارم از ابى سعيد خدرى نقل مىكند كه رسول خدا(ص) فرمود: هر كس روز سه شنبه هفدهم يا نوزدهم يا بيست و يكم ماه قمرى حجامت كند شفاى بيمارى يكسال او خواهد بود(103) عين اين روايات در وسايل الشيعه نقل گرديده است(104)همچنين مفهوم اين روايت به نقل از روات متعدد در كتاب سنن الكبرى و المجموع نيز به نقل از رسول اكرم(ص) بيان گرديده است (105) در روايت ديگرى به نقل از سلسله روات همچنين به نقل از ابى سعيد الخدرى نقل مىكنند كه رسول خدا(ص) فرمود:
هر كس روز سه شنبه از هفدهم يا چهاردهم يا بيست و يكم ماه حجامت كند داروى تمامى بيماريهاى يكسال او خواهد بود و انجام حجامت در غير اين روز شفاى سردرد و استخوانها و ديوانگى و جزام و برص و لك و پيس خواهد بود.(106)
همچنين نقل است كه رسول اكرم(ص) فرمود: حجامت در بيست و يكم ماه مستحب است...(107) در حديثى نيز از رسول خدا(ص) است كه فرمود: حجامت در هفدهم ماه شفاعت و روز سه شنبه باعث صحت و سلامت بدن است.(108)
امام رضا(ع) در رساله ذهبيه مىفرمايد وقتى كه خواستى حجامت كنى در شب دوازدهم از هلال ماه تا پانزدهم را انتخاب كن كه اينكار براى بدن تو سلامت آفرينتر است...(109)
بهترين فصلها براى حجامت
امام رضا(ع) فصل بهار را روح زمانها ناميده مىفرمايد: از ماه آذر (فروردين) شروع مىشود و ماهها سى روز است و در اين فصل شب و روز پاك مىشود و زمين نرم مىگردد و تسلط بلغم از بين مىرود و خون به هيجان مىآيد...و از فصد و حجامت در اين فصل استفاده كن.(110)
و همچنين در روايتى حجامت در هفتم يا چهاردهم ماه حزيران را ستوده است. در روايت ديگرى از امام صادق(ع) نقل است كه مىفرمايد: در ثلث اول از ماه آذر حجامت كردن موجب صحت يكسال است باذن الله تعالى.(111)
ساعات نامناسب براى حجامت
در تعدادى از احاديث زمانهاى نامناسب براى حجامت بيان گرديده است كه در برخى از آنها دليل اينكار نيز ذكر گرديده است.
در كتاب وسائل الشيعه در حديثى كه از حضرت على(ع) نقل كرده است مىگويد در روز جمعه ساعتى است كه كسى در آن حجامت نكند مگر اينكه بميرد.(112)
در حديث ديگرى رسول خدا(ص) ضمن اينكه از حجامت و نوره كشيدن در روز چهارشنبه و جمعه نهى مىكند مىفرمايد: در روز جمعه ساعتى است كه كسى در آن حجامت نكند مگر اينكه بميرد.(113)
زمان دقيق نهى حجامت در روز جمعه هنگام ظهر است كه در روايات ذيل بدين ترتيب نقل گرديده است مفضل بن عمر نقل مىكند كه بر امام صادق(ع) وارد شدم در روز جمعه در حاليكه حجامت مىكرد فرمود آيا آية الكرسى نخواندهاى و نهى فرمود از حجامت در وقت ظهر در روز جمعه.(114)
در حديث ديگرى به نقل از سلسله روات امام صادق(ع) مىفرمايد در روز جمعه هنگام ظهر حجامت نكنيد و هر كس در روز جمعه هنگام ظهر حجامت كند و دچار مشكلى گردد كسى جز خود را ملامت نكند. (115)
ماه نامناسب براى حجامت
كانون اول از ماههاى رومى است كه معادل دى ماه است و در آن حجامت نهى گرديده است.
امام رضا(ع) مىفرمايد كانون اول سى و يك روز است و باد و طوفان در آن
شدت مىيابد و سرما در آن افزايش پيدا مىكند و تمام آنچه در تشرين آخر (آذر) نقل
كرديم در آن نفع دارد و در اين ماه از خوردن طعام سرد بپرهيزيد و از حجامت و فصد
كردن دورى گزينيد و غذاى گرم (با طبع و ظاهر گرم) ميل نمائيد
منبع: http://www.ghadeer.org
احادیث در مورد
حجامت:
رسول اکرم (ص) در حدیث شب معراج می فرمایند
:
وقتی
به آسمان هفتم صعود کردم هیچ ملکی از من گذر نکرد مگر این که گفت : ای محمد حجامت
کن و امتت را به حجامت و خوردن سیاهدانه و قُسط امر بفرما.
بحار
ج 62 ص 300 باب 89
پیامبر
اکرم در روایتی در نهج الفصاحه آمده پنج چیز را از سنتهای پیامبران الهی معرفی
کرده اند که عبارتند از : حیا ، حلم ، حجامت ، مسواک و عطر زدن.
کافی
ج 6 ص 484
امام
علی (ع):
به
درستی که حجامت بدن را سالم و عقل را نیرومند می گرداند.
بحار
ج 62 ص 114 و ج 10 ص 89)
امام
رضا (ع):رسول خدا فرمودند: اگر در چیزی شفا وجود
داشته باشد پس در تیغ حجّام است یا در شربتی عسل.
وسائل
ج17ص 54
پیامبر
اکرم (ص) :
جبرئیل
چندان مرا به انجام حجامت دعوت کرد که پنداشتم گویی حجامت واجب است.
بحارالانوار
ج 62 ص126
رسول
اکرم (ص) :
شفای
امت من در سه چیز است : آیه ای از کتاب خدا ، جرعه ای از شربت عسل و نیشتر حجامت.
بحارالانوار
ج92 ص176.
پیامبر
اکرم (ص) :
به
درستیکه که حجامت شفاست.
بحار
الانوار ج62 ص135
پیامبر
اکرم (ص):
حجامت
سر ، داروی تمام دردهاست، مگر مرگ.
بحارالانوار
ج 62 ص135
پیامبر
اکرم (ص):
اگر
در مداومت بر چیزی خیری باشد ، پس آن مداومت در حجامت است
.
مسند
احمدبن حنبل ج2 ص342
پیامبر
اکرم (ص):
کسی
که روز سه شنبه هفدهم ماه ، حجامت کند خداوند درد (بیماری) یکسال را از و خارج
خواهد کرد.
کنز
الاعمال المهندی ج 2 ص17
امام
صادق (ع):
آیة
الکرسی بخوان و هر روز که خواستی حجامت کن و صدقه بده.
بحارالانوار
ج62ص117
امام
باقر (ع):
رسوا
خدا (ص) از هیچ دردی شکایت نکردند مگرآنکه از آن درد به حجامت پناه بردند.
بحارالانوارج62ص119
امام
صادق (ع):
دارو(درمان)
چهار نوع است : حجامت ، روغن مالی ، قی (استفراغ) و تنقیه
.
بحارالانوارج62ص118
امام
صادق (ع) فرمودند:
پیامبر
اکرم(ص) در سه نقطه بدن حجامت می کردند: سر که آن را شفابخش می نامیدند ، بین دو
کتف که آنرا نافع می نامیدند و کمر که آن را رها کننده می نامیدند.بحارالانوارج62ص120